Het thema van Open Monumentendag dit jaar is: Veerkrachtig erfgoed in tijden van onzekerheid.
Mary Gatacre, beheer landgoed De Wiersse, vertelt. “Hierin van alle beschaafde staten van Europa verschillend, heeft Nederland de leer gehuldigd dat kunst geen regeeringszaak is.” Met deze woorden keert Victor de Stuers zich in zijn pamflet Holland op zijn smalst (1873) tegen het liberale staatsdenken van zijn tijd. Het is een polemisch pleidooi, geschreven in een negentiende-eeuws klimaat waarin erfgoed nauwelijks bescherming genoot en regelmatig plaatsmaakte voor stedelijke infrastructuur. In het denken van zijn tijd, verwoord door minister Thorbecke, gold kunst niet als een verantwoordelijkheid van de overheid. De Stuers verzette zich daar fundamenteel tegen: zonder verantwoordelijkheid van de staat zou erfgoed onherroepelijk verdwijnen.
Victor de Stuers (1843–1916) groeide uit tot de grondlegger van de Nederlandse monumentenzorg. Hij redde meer gebouwen van de sloop dan wie ook en gaf vorm aan een erfgoedbeleid dat tot op heden doorwerkt. Als eerste referendaris voor Kunsten en Wetenschappen initieerde hij structurele hervormingen: van de bouw van het Rijksmuseum in Amsterdam, ontworpen door Pierre Cuypers, tot de hervorming van musea, archieven en bibliotheken en de verankering van kunsteducatie in het publieke domein. Met de Vereniging Rembrandt verbond hij particulier initiatief aan publiek belang.
Educatie stond centraal in zijn denken. Musea zonder educatieve taak achtte hij zinloos; monumenten moesten worden ervaren en begrepen. Erfgoed was voor hem geen vrijblijvende esthetiek, maar een middel tot historisch besef en maatschappelijke verantwoordelijkheid.
In een tijd van klimaatverandering en toenemende druk op landschap en monumenten krijgt deze visie nieuwe urgentie. Veranderende waterstanden, droogte, verzuring en verschuivende groeiseizoenen raken historische tuinen en gebouwen direct. Omdat mensen zich tot monumenten aangetrokken voelen, kunnen deze plekken laten zien hoe zorgvuldig omgaan met natuur en cultuur in de praktijk vorm krijgt.
Op landgoed De Wiersse krijgt dit denken een hedendaagse uitwerking. Het landgoed is geen stilstaand monument, maar een werkende praktijk waar keuzes worden gemaakt vanuit kennis van plaats en lange termijn betrokkenheid — niet vanuit standaardoplossingen, maar vanuit maatwerk en met oog op de toekomst en een diep historisch besef.
Die praktijk is breder dan monumentenzorg alleen. De Wiersse is een open landgoed, een leeromgeving voor studenten en stagiaires, en een werkgever in de regio waar vakmanschap en duurzaam ecologisch beheer worden doorgegeven. Het is een gemeenschap van medewerkers, vrijwilligers, vrienden en bezoekers die gezamenlijk verantwoordelijkheid dragen.
Overheidssteun — voortgekomen uit het erfgoedbeleid waarvoor De Stuers zelf de grondslag legde — vormt daarbij een onmisbare basis. Maar het voortbestaan van deze bredere praktijk rust evenzeer op particuliere bijdragen, fondsen, vrienden, donateurs en bezoekers. In dat samenspel herleeft het gedachtegoed van Victor de Stuers: erfgoed als gezamenlijke verantwoordelijkheid.
Tijdens Open Monumentendag op 12 en 13 september is landgoed De Wiersse te bezichtigen.